روی نادیده دیپلماسی آب

تاریخ نشر: 1396/11/17 تعداد بازدید: 563 کد خبر: b9f38qgj
چنانچه مراکز مطالعات بین‌المللی در کشور ساماندهی جدی شده و به عنوان مراکز دیپلماسی آب برای ایجاد رویکردی تعاملی با سایر کشورها از آن استفاده شود، می‌تواند بر آن روی دیگر سکه گفت‌وگوهای بین‌المللی برای حل مناقشات آبی تأثیر بسزایی داشته باشد

هر‌گاه صحبت از دیپلماسی آب می‌شود، ذهن‌ها بلافاصله درگیر گفته‌ها و نوشته‌هایی می‌شود که به بروز جنگ و مناقشات بین کشورها برای آب‌های مشترک یا غیر‌مشترک مسئله‌ساز می‌شود. در این یادداشت کوتاه تلاش شده است از منظری که کمتر یا شاید هرگز به آن توجه نشده، به روی دیگر دیپلماسی و تعاملات آبی بپردازیم.
 در سال گذشته، به بهانه از‌بین‌رفتن تدریجی تالاب ارزشمند هور‌العظیم که به یکی از کانون‌های مهم ریزگرد در منطقه تبدیل شده است، پویشی با هدایت کنشگران مطرح محیط‌زیستی کشور راه‌اندازی شد که این پویش نجات میان‌رودان (بین‌النهرین) نام‌ گرفت و بیش از ۱۳۰ هزار نفر در این پویش نام‌نویسی رسمی کرده‌اند. بنا به وجود بحران‌های محیط‌ زیستی که در منطقه خاور‌میانه در حال روی‌دادن است، در سال گذشته و دولت قبل، کنفرانسی مهم با حضور معاون دبیرکل و رئیس برنامه محیط‌ زیست سازمان‌ملل و عده‌ای از مقامات و سفرای کشورهای خارجی برگزار شد که با توجه به انتشار خبر پویش نجات میان‌رودان ریاست محترم جمهوری، اشاره‌ای نیز به اهمیت اثر سدسازی‌های ترکیه روی دجله و فرات شد که مقامات ترکیه‌ای به آن واکنش نشان دادند و بحث دیپلماسی آب در رسانه‌های مختلف بالا گرفت؛ به‌طوری‌که برخی روزنامه‌ها و مجلات پرونده ویژه‌ای برای آن باز کردند و مصاحبه‌ها و گزارش‌ها و مقالات متعددی منتشر شد و دستگاه دیپلماسی کشور نیز به موضوع حساسیت نشان داد و آقای دکتر عراقچی ضرورت ایجاد ساختار مربوط به دیپلماسی آب را در وزارت امورخارجه گوشزد کردند و از نگارنده نیز در همین زمینه یک‌ مصاحبه و یک مقاله نیز به چاپ رسید.
اخیرا در مصاحبه‌های آقای دکتر اردکانیان، وزیر نیرو و قبل از معرفی رسمی به مجلس محترم شورای اسلامی و بعد هم در برنامه‌های ایشان اشاراتی به دیپلماسی آب نیز شده بود در تمامی متون مصاحبه‌ها و یادداشت‌ها و مقالات و گزارش‌ها تحت‌تأثیر سد‌سازی‌های ترکیه و حقابه‌های هور‌العظیم و هامون و بر اشتراکات یا کنترل آب‌های مرزی تأکید و برخی آن‌ را موجب جنگ‌ و برخی موجب تعامل بین‌المللی برشمرده بودند.
از طرفی سال‌هاست که همکاری‌های پژوهشی و اجرائی با کمک‌های مالی سازمان‌های مختلف بین‌المللی یا کمک‌های مالی تعریف‌شده در ساختار کشورهای توسعه‌یافته، در کشورهای جهان سومی و کشورهای درحال‌توسعه در زمینه‌های گوناگون با همکاری پژوهشگران همان کشورها و سایر کشورها در حال اجراست که طبیعتا با توجه به ناتوانی اقتصادی کشورهای ضعیف در صورت عدم‌دریافت این کمک‌ها، این پژوهش‌ها تا مدت‌های طولانی انجام‌پذیر نبود.
با بررسی انجام‌شده چندین مرکز بین‌المللی مطالعاتی برای پژوهش‌های مشترک مانند «مرکز همکاری‌های بین‌المللی»، «مرکز بین‌المللی علوم و تکنولوژی پیشرفته و علوم محیطی»، «مرکز بین‌المللی قنات»، «مرکز مطالعات آب شهری» و اخیرا مرکز منطقه‌ای برنامه پژوهش‌های آبیاری و زه‌کشی کمیسیون بین‌المللی آبیاری و زه‌کشی با حمایت وزارت نیرو در ایران-اهواز راه‌اندازی شده است.
 در همین مدت کم پیشنهادهای خوبی در زمینه‌های کاری از کشورهای روسیه و ژاپن و کره و انجمن بین‌المللی آب دریافت شده است و قبلا نیز حتما پیشنهاداتی را سایر مراکز دریافت کرده‌اند به عنوان مثال بررسی توسعه پایدار در محیط‌های شور، تصفیه و استفاده مجدد از زهاب کشاورزی، بهره‌برداری به هنگام از مخازن چند‌هدفه با تأکید بر مصرف کشاورزی در حوضه آبریز کارون بزرگ، طرح جامع جمع‌آوری، ‌پردازش اطلاعات منابع آب و شبکه‌های آبیاری و زه‌کشی و استفاده مجدد از آب خاکستری در آب شهری و کشاورزی شهرها و... مدیریت منابع آب از اهم پیشنهاداتی بوده است که به این مرکز واصل شده که هر یک به تنهایی توان اثر‌گذاری فراوانی را برای بیرون‌بردن معضل منابع آب کشور از بحران دارد. 

استفاده از تجربیاتی مانند مشارکت مردمی در منابع آب در ترکیه، احیای اراضی مرتعی در روسیه، برنامه‌ریزی با خشک‌سالی در کالیفرنیا، کشاورزی با آب دریا در اسپانیا، احیای رودخانه‌ها و تالاب‌ها در استرالیا و بسیار اقداماتی ازاین‌دست می‌تواند کمک بزرگی برای حل مسائل آب در ایران باشد که آنچه در این میان به آن توجه نشده، استفاده از ظرفیت تعاملات بین‌المللی در تمامی جنبه‌های مادی و معنوی و تبادل تکنولوژی و پژوهشگر برای گرفتار‌نشدن در وضعیت کنونی آب بوده که می‌توان از آن به روی دیگری از دیپلماسی آب نام برد که فقط به جنگ و صلح درباره آب نمی‌پردازد و صلح در علوم آب و تبادلات علمی و فرهنگی در جای‌جای آن دیده می‌شود. 
به نظر می‌رسد چنانچه مراکز مطالعات بین‌المللی در کشور ساماندهی جدی شده و به عنوان مراکز دیپلماسی آب برای ایجاد رویکردی تعاملی با سایر کشورها از آن استفاده شود، می‌تواند بر آن روی دیگر سکه گفت‌وگوهای بین‌المللی برای حل مناقشات آبی تأثیر بسزایی داشته باشد.  چه بسیار طرح‌های پژوهشی‌ای هستند که نیازمند کمک‌های مالی یا دانش کشورهای دیگر یا همکاری‌های جغرافیایی‌اند که بر زمین مانده است و با روی‌کار‌آمدن وزیر نیرویی که زبان دیپلماتیک آب را بعد از ١٠ سال ریاست بر برنامه آب یونسکو در اروپا و راه‌اندازی یکی از همین مراکز بین‌المللی زیر نظر یونسکو در تهران، به‌خوبی می‌فهمد، انتظار می‌رود در یک ساماندهی و سازماندهی مجدد و برقراری ارتباطات لازم با دستگاه دیپلماسی کشور روند تعاملات و تبادلات پژوهش و پژوهشگر بین کشورها تسهیل شود و ایران بتواند سهم عمده‌ای از کمک‌های مالی‌ای را که سازمان‌های بین‌المللی و کشورهای توسعه‌یافته برای پژوهش‌های مرتبط به کشورها اختصاص می‌دهند، دریافت کند و با به‌کارگیری این نوع دیپلماسی در آب بتواند خود را از بند مشکلاتی که هم‌اکنون با آنها دست‌به‌گریبان است رها کند.

نویسنده: حمیدرضا خدابخشی

دیدگاه ها
شما نیز دیدگاه خود را ثبت نمایید
نام *
پست الکترونیک *
5 + 3 =